ارزیابی و مدیریت ریسک خطوط لوله ارتباطی پتروشیمی، نقش مهمی در جلوگیری از بروز حوادث احتمالی و مقابله با شرایط اضطراری دارد. بدین منظور، شاخص مواجهه شیمیایی در 60 خط لوله ارتباطی موجود در منطقه، تعیین شد و خط لوله کلر به منظور ارزیابی ریسک، انتخاب شد. سپس، شاخص های صدمه شخص ثالث، عملکرد ناصحیح، خوردگی و طراحی مورد ارزیابی قرار گرفت. فاکتور اثر نشتی نیز با توجه به خطرات محصول، حجم نشتی، پراکنش و دریافت کننده های موجود در اطراف خط لوله، محاسبه گردید. در نهایت، ریسک نسبی خط لوله محاسبه و راهکارهای لازم به منظور مدیریت ریسک، ارایه شد. نتایج حاصله نشان داد که در خط لوله کلر، شاخص صدمه شخص ثالث، بالاترین ریسک و شاخص طراحی، پایین ترین ریسک را در بر دارد. افزون بر این، با اجرای پیشنهادات و راهکارهای ارایه شده ، امکان بهبود وضعیت در بخش های مختلف خط لوله تا 09/22% وجود دارد.

خطوط انتقال آب در حکم زیرساخت های حیاتی هر کشوری بوده و شکست آنها تبعات جبران ناپذیری به همراه دارد. در این پژوهش، تلاش شد تا با بررسی یک پروژه در دست احداث، متغیرهای تصادفی مؤثر در طراحی سیستم شناسایی شده و ریسک شکست مکانیکی و قابلیت اطمینان سیستم انتقال آب، در دو گزینه لوله فولادی و لوله GRP محاسبه شود. به این منظور طیف وسیعی از متغیرهای طراحی سیستم شامل خصوصیات سازه ای لوله و جنس خاک همراه با توزیع احتمالاتی و هم بستگی متقابل بین آنها مشخص شد. در ادامه، به روش مونت کارلو با نمونه گیری لاتین هایپرکیوب و روش تجزیه چولسکی، متغیرهای تصادفی پایه به صورت یک توزیع نرمال چندمتغیره تولید شده و با توجه به معادلات سیستم، متغیرهای خروجی محاسبه شدند. سپس توابع توزیع تجمعی متغیرهای خروجی برای هر گزینه محاسبه شدند و در نهایت ریسک و قابلیت اطمینان سیستم بر اساس تعداد دفعات شکست سناریوها در گذر از کنترل های مشخص شده در دو گزینه محاسبه شد. نتایج پروژه بررسی شده نشان داد که قابلیت اطمینان سیستم برای لوله فولادی معادل 7/96 و برای لوله GRP برابر 4/86 درصد است.

1مقدمه: امروزه، استفاده از خطوط لوله به منظور انتقال حجم های بالای نفت و گاز در مسافت های طولانی، به طور گسترده ای مورد توجه قرار گرفته است. ارزیابی ریسک می تواند به تعیین عوامل مخاطره آمیز و ایجاد یک اقدام و استراتژی مناسب در کاهش و یا حتی حذف آن ها در حوزه ی مذکور، کمک شایانی نماید. هدف اصلی این تحقیق، ارائه ی روشی برای ارزیابی ریسک خطوط لوله بر اساس سیستم استنتاج فازی است تا بتوان قالبی سیستماتیک ایجاد نمود؛ که انتظار می رود این قالب، مدلی قدرتمندتر، دقیق تر و مطمئن تر برای کنترل ریسک ها و خطرات مربوط به خطوط لوله ی نفت و گاز باشد. روش کار: در این مقاله، از منطق فازی برای مدل سازی عدم قطعیت و ارائه ی مدلی جهت ارزیابی ریسک خطوط لوله استفاده شده است. برای نیل به این مقصود، روش مالبایر که یکی از متداول ترین روش های ارزیابی ریسک خطوط لوله ی نفت و گاز می باشد، جهت تعیین فاکتورهای مهم و تأثیرگذار بر خطوط استفاده شده است. این روش، با استفاده از الگوریتم میدانی و بر اساس دانش خبرگان، در تولباکس منطق فازی نرم افزار متلب اجرا شده است. جهت صحت سنجی نتایج حاصل از مدل پیشنهادی، از اطلاعات خطوط لوله ی بین فازی پالایشگاه پنجم میدان گازی پارس جنوبی به عنوان نمونه ی مطالعاتی استفاده شده است.   یافته ها: یافته ها از اجرای مدل ایجادشده در خطوط لوله ی فازهای 10-9 پارس جنوبی (بخش خشکی)، نشان می دهد که خطوط لوله ی مورد مطالعه بر اساس شاخص هایی از قبیل تراکم جمعیت و استقرار تجهیزات و غیره به سه قسمت A-B-C تقسیم بندی شده است. قسمت C خط لوله، دارای بیشترین میزان ریسک بوده که مهم ترین عوامل مؤثر بر آن آسیب های شخص ثالث و طراحی بوده است. قسمت B، دارای کمترین میزان ریسک بوده و کمترین پیامد را برای بروز حوادث انسانی در بر خواهد داشت. همچنین مشاهده گردید که خوردگی، به عنوان عاملی مهم در افزایش نشتی و میزان ریسک هر سه قسمت خط لوله است. نتیجه گیری: نتایج، نشان می دهد که روش پیشنهادی، نتایج دقیق تر، صحیح تر و مطمئن تری را نسبت به روش های سنتی و کلاسیک ارائه می دهد. عواملی از قبیل عملکرد نادرست ، پراکندگی ، گیرنده ها ، حجم نشت  و خطر محصول  که از دیگر عوامل مؤثر بر ریسک خطوط لوله هستند، در روش های سنتی و کلاسیک در نظر گرفته نشده بودند؛ لذا می توان بیان نمود که از این مدل به عنوان ابزاری جامع و هوشمند، میزان ریسک خطوط لوله ی نفت و گاز را محاسبه نمود.

امروزه ارزیابی ریسک محیط زیستی به عنوان ابزاری کارآمد در مطالعات مدیریت ریسک محیط زیستی پروژه هایی که از نیروی تخریب بالایی برخوردارند، مطرح است. احداث خطوط لوله انتقال گاز غالبا بهترین گزینه انتقال این مواد همراه با توجیه فنی و اقتصادی است لیکن با توجه به ریسک  پذیری بالا می توانند آثار چشمگیری بر محیط زیست برجای گذارد، بنابراین نیازمند مطالعات مستمر است. در این تحقیق به منظور ارزیابی ریسک محیط زیستی خطوط انتقال گاز، تلفیقی از روش سامانه شاخص گذاری و فرآیند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)  پیشنهاد شد. سامانه شاخص گذاری روشی جامع و کاربردی است که بر اساس تعیین شاخص اثر و امتیاز دهی بنیان گذاری شده است. با یاری از این روش می توان انواع ریسک های محیط زیستی موجود در خطوط لوله را بر اساس شاخص ها و معیارهای تعیین شده طبقه بندی کمی و اولویت بندی کرد. در روش مذکور شاخص مخاطرات، معرف احتمال وقوع خطر و شاخص آثار، مبین شدت اثر است. نمره نهایی ریسک محیط زیستی در این روش از حاصل ضرب امتیازنهایی احتمال وقوع در شدت اثر حاصل می شود. نظر به این که میزان تاثیر گذاری تمام شاخص ها در سطح نهایی ریسک یکسان نیست، از فرآیند (AHP) نیز برای وزن دهی به شاخص ها استفاده شد. به منظور آزمون نتایج این پژوهش، ارزیابی ریسک محیط زیستی خط لوله انتقال گاز 24 اینچ"تسوج - سلماس" به طول تقریبی 42 کیلومتر به مثابه مطالعه موردی به انجام رسید. با بهره گیری از توانایی  های سامانه اطلاعات جغرافیایی، ریسک های شناسایی شده در طول مسیر خط لوله پهنه بندی شد. مهم ترین عوامل مولّد ریسک شناسایی شده در این پروژه به ریسک های ناشی از پتانسیل تخریب عوامل ثالث و پتانسیل های طبیعی (جابه جایی خاک) مربوط می شود.

یکی از مهمترین روش های انتقال گاز، استفاده از خطوط لوله می باشد. با توجه به اینکه گاهی خطوط لوله انتقال گاز در اطراف مناطق مسکونی گسترش یافته اند و در صورت بروز نشتی یا پارگی در این خطوط، امکان ایجاد خسارت های جانی و مالی وجود دارد، ایمنی افراد ساکن در مناطق اطراف خطوط لوله انتقال از اهمیت زیادی برخوردار است و تامین این ایمنی از مهمترین دغدغه های صنعت انتقال گاز است. در این مطالعه، چگونگی تعیین حریم ایمنی خطوط لوله انتقال گاز ترش، که با توجه به پخش احتمالی گاز سمی هیدروژن سولفید در محیط، نسبت به خطوط لوله گاز شیرین خطرناک تر است، مورد بررسی قرار گرفته است. به منظور تحلیل و تعمیم نتیجه های به دست آمده، یک خط لوله انتقال گاز ترش در استان بوشهر مورد بررسی قرار گرفته است. با استفاده از نرم افزار PHAST RISK و با توجه به روش ارزیابی کمی ریسک، حریم این خط لوله، در چهار ضخامت گوناگون، تعیین و مشخص شد که تاثیر 2 میلیمتر افزایش یا کاهش در ضخامت لوله در تعیین حریم ایمن، می تواند حدود 60 متر و یا بیشتر باشد. این در حالی است که روش های گذشته تاثیر ضخامت لوله را لحاظ نمی کردند.

رشد بی سابقه ی شهرها، سبب بالاتر رفتن میزان مصرف گاز و در نتیجه، افزایش تراکم شبکه ی خط لوله ی گاز شده است. با گسترش و متراکم تر شدن شبکه ی خط لوله، حوادث ناشی از نشت گاز نیز افزایش می یابد. بنابراین خطوط لوله عامل خطری برای محیط و جامعه ی پیرامون خود می باشند. برای برآورد ریسک خطوط لوله ی گاز معمولا از روش سامانه شاخص گذاری استفاده می شود. این روش به برآورد ریسک با استفاده از دو شاخص مخاطرات کل و شاخص اثرات نشتی می پردازد. هریک از شاخص ها متشکل از چندین زیرشاخص است که نشان دهنده ی عوامل عمده ی بروز خرابی در شبکه ی خط لوله ی گاز می باشند. در این تحقیق، برای افزایش دقت مطالعات، سامانه شاخص گذاری با توانایی های سامانه اطلاعات جغرافیایی(GIS) یکپارچه شده است. با به کارگیری تحلیل های مکانی موقعیت، وضعیت و نحوه ی تغییرات مکانی هر فاکتور را در مجاورت خط لوله بررسی شد. همچنین از سامانه اطلاعات جغرافیایی، به عنوان یک موتور محاسباتی برای تولید امتیاز برای هر شاخص استفاده شده است. مدل توسعه داده شده بر روی 40 کیلومتر از خط لوله ی پنجم سراسری گاز ترش، 7 کیلومتر از خط لوله ششم سراسری گاز شیرین و 11 کیلومتر از خط لوله گاز شهری پیاده سازی شد. نتایج نشان می دهد که بالاترین بازه ی امتیاز ریسک نسبی در فاصله ی 357-178 و مربوط به خط لوله ی شماره ی 1 می باشد که به دلیل کسب امتیاز مناسب از دیدگاه مخاطرات کلی احتمالی و پایین بودن خطرات اثرات نشت گاز در این خط می باشد. پایین ترین امتیاز ریسک نسبی مربوط به خط لوله ی شماره 3 و در بازه ی 11-3 می باشد. قطر بالای این خط و فشار زیاد گاز درون خط لوله سبب افزایش مخاطرات نشت گاز سمی در محیط مجاور خط لوله شده اند که در این خصوص لازم است اقدامات کنترلی و پیشگیری مناسب در جهت کاهش ریسک صورت گیرد. پیاده سازی این تحقیق در محیط GIS، سبب افزایش دقت فرآیند برآورد ریسک شده است.

مدیریت ریسک، بخش جدا نشدنی در موفقیت یک پروژه است و فرآیندی محسوب می گردد که به شناسایی زود هنگام مشکلات احتمالی و در نتیجه انجام اقدامات لازم جهت جلوگیری از تبدیل آن ها به مشکلات و مسائل واقعی در آینده پروژه کمک می کند. رتبه بندی ریسک معمولا با رویکر های مختلفی از جمله رویکرد های کیفی و یا کمی انجام می پذیرد. در این مقاله روش های تصمیم گیری چند شاخصه به عنوان رویکرد کمی به منظور اولویت بندی ریسک های شناسایی شده در پروژه به کار گرفته شده است. انتخاب روش های تصمیم گیری چند معیاره، مستلزم اشراف کامل بر شرایط و ویژگی های مساله است، در غیر این صورت حصول نتایج اشتباه دور از انتظار نخواهد بود. در انتها پس از بررسی شرایط مساله، روش تصمیم گیری چند شاخصه برای رتبه بندی ریسک های پروژه در حالت فازی معرفی شده و کاربرد این رویکرد در صنعت خطوط انتقال آب با استفاده از روش تاپسیس فازی به عنوان مطالعه موردی پروژه طرح گرمسیری-قطعه2 مورد بررسی قرار گرفته است.

مقدمه: امروزه 60% از منابع انرژی در دنیا را نفت و گاز تشکیل می دهد. حمل و نقل نفت خام و محصولات آن به روش های مختلفی انجام می شود که از این میان بیش ترین سهم انتقال، بر عهده لوله های انتقال می باشد. با توجه به گستردگی خطوط در مناطق مختلف تاسیساتی و یا حتی مسکونی و هم چنین پتانسیل بالای آسیب پذیری، ایمنی خطوط لوله و رعایت اصول مدیریت ریسک آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. یکی از روش های تعیین سطح ایمنی، ارزیابی ریسک به روش Bow-tie است. روش Bow-tie یک روش کیفی نیمه کمی است که داده های آن از طریق نظرسنجی از متخصصین اجراء می شود.روش کار: در این تحقیق از روش Bow-tie در تلفیق با منطق فازی با به کارگیری روش مقیاسی لیکرت جهت کمی سازی داده های کیفی (زبانی) به منظور کاهش عدم قطعیت ارزیابی ریسک خطوط لوله شماره 10 گاز آماک و 12 نفت بنگستان استفاده شد، به طوری که ابتداء عوامل تاثیرگذار بر ایمنی خطوط انتقال از طریق تهیه چک لیست مشخص گردید و سپس با استفاده از روش ذکر شده اقدام به ارزیابی ریسک خطوط لوله مورد مطالعه شد.نتیجه گیری: یافته های تحقیق نشان داد که عوامل آسیب شخص ثالث، نقص اولیه در مواد و ساخت خط لوله با احتمال شکست 0.0484 دارای بالاترین درصد اهمیت (معادل 12.32%) در تخریب خط لوله های انتقال گاز و نفت می باشند. افزون بر این، اثرات سمی و آسیب محیط زیست با احتمال رخداد 0.00327، از بارزترین پیامدهای ناشی از نشت نفت و گاز از خطوط لوله های انتقال بر اساس روش درخت پیامد هستند. براین اساس و با لحاظ مهم ترین عوامل موثر شناسایی شده در تخریب خطوط انتقال گاز و نفت و اصلی ترین پیامد ناشی از آن ها، اقدام به ارایه دستورالعمل بهینه کاهش پیامدهای بالقوه و کنترل آن ها با تاکید بر حذف علل احتمالی آن ها شده است.

با توجه به اینکه رفتار شبکه خطوط لوله مدفون انتقال سوخت نسبت به وقوع زلزله های احتمالی مشکوک است، احتمال خسارت های مستقیم و غیر مستقیم بالایی بر این شبکه وجود دارد. زیرساخت مذکور یکی از مهم ترین شریان ها در محیط های شهری محسوب می شود. از این رو بررسی آنالیز عملکرد لرزه ای این خطوط بسیار حایز اهمیت است. در شهر کرمانشاه، سه مسیر خطوط لوله مدفون سوخت رسانی از زیر شهر عبور می کند. به منظور انجام برآورد خسارت لرزه ای خطوط لوله مدفون سوخت شهر کرمانشاه از برنامه تحلیل خسارت خطوط لوله نوشته شده در محیط نرم افزار (GIS) استفاده شده است. در این برنامه به طور خودکار، پارامترهای لرزه خیزی منطقه ( PGAو PGV)، تعداد نشت و شکست، تعداد اشتعال، مساحت منطقه تحت تاثیر آتش و انفجار، تعداد جمعیت در معرض آتش و انفجار و تعداد واحدهای در معرض آتش و انفجار پس از زلزله محاسبه گشت. در انتها نقشه ریسک منطقه در سه حالت خرابی شبکه خطوط برق هوایی، برای هر سناریو آنالیز شد و نتایج سه حالت جرقه در اثر شبکه برق به صورت کمی و گرافیکی با یکدیگر مقایسه شدند. در نقشه ریسک منطقه، اثر شبکه برق در کاهش و افزایش میزان خسارات وارده به منطقه بسیار آشکار بود؛ به گونه ای که تعداد اشتعال های وارده به خطوط لوله سوخت شهر کرمانشاه پس از مقاوم سازی شبکه برق، در سناریوی اول از 21 به 2 اشتعال و برای سناریوی دوم از 2 به صفر اشتعال تقلیل یافت.